ดร.ฉัตรวรัญ องคสิงห์ รองคณบดีฝ่ายบริหารวิทยาลัยนวัตกรรมสังคม ได้สรุปมุมมองเกี่ยวกับวิทยาลัยนวัตกรรมสังคมจากการประชุมสัมมนาความหมายของนวัตกรรมสังคม ดังนี้

วิทยาลัยนวัตกรรมสังคมเกิดขึ้นได้อย่างไร

เส้นทางวิทยาลัยนวัตกรรมสังคมเกิดขึ้นอย่างชัดเจน ด้วยการตั้งคำถามกับศาสตร์เชิงเดี่ยวอย่างเช่นบริหารธุรกิจ เศรษฐศาสตร์ รัฐศาสตร์ หรือ บัญชี ที่ผลิตบัณฑิตออกมาแบบเฉพาะทาง โจทย์ในขณะนั้นคือความต้องการศาสตร์ที่เกิดจากการบูรณาการ และเป็นสหวิทยาการที่สามารถตอบโจทย์ปัญหาสังคมได้ โดยการมองปัญหาอย่างรอบด้าน ในระยะแรก พยายามทำให้เป็นในรูปแบบเดียวกับหลักสูตรปรัชญา การเมือง และเศรษฐกิจ หรือพีพีอี (Philosophy, Politics and Economics: PPE) และพื้นที่หลักๆ ก็คือกลุ่มของเศรษฐกิจ สังคมและการเมือง โดยที่ในระยะเริ่มต้น นักศึกษาของวิทยาลัยนวัตกรรมสังคมยังต้องไปเรียนกับคณะอื่นๆ และมีทีท่าว่าจะต้องปิดคณะ แต่เมื่อมีการแลกเปลี่ยนความเห็นที่จะทำให้นวัตกรรมสังคมแตกต่างจากศาสตร์เฉพาะทางที่ครอบงำระบบการศึกษาไทย จึงทำให้วิทยาลัยนวัตกรรมสังคมได้รับการผลักดันและได้รับการสนับสนุนจากท่านอธิการบดีดร.อาทิตย์ อุไรรัตน์ เรื่อยมาจนถึงทุกวันนี้

ปัญหาของนวัตกรรมสังคมคืออะไร

ปัญหาของนวัตกรรมสังคมมีอยู่ 2 ระดับ ระดับแรกคือการตอบคำถามในภาพรวมว่านวัตกรรมสังคมคืออะไร เรียนจบแล้วไปทำอะไร ระดับรองลงมาคือการถูกตั้งข้อสังเกตถึงหลักสูตรผู้นำฯ ที่เปิดอยู่ในวิทยาลัย โดยนักศึกษาที่จบปริญญาตรีมักถูกเจ้าของธุรกิจหรือหน่วยงานตั้งข้อสังเกตเชิงยั่วล้อว่าองค์กรนั้นไม่ได้ต้องการผู้นำแต่ต้องการผู้ตาม สถานการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นจนเป็นเรื่องปกติ แต่ก็ได้มีความพยายามในการตอบ อาทิ เรียนนวัตกรรมสังคมเพื่อเป็นผู้ออกแบบสังคม หรือเพื่อเป็นผู้ประกอบการทางสังคม เป็นต้น แต่คำถามเหล่านี้ก็ยังต้องการความหมายที่ชัดเจน โดยที่การให้ความหมายนั้นอาจจะเป็นกรอบกว้างๆแต่ทว่าไม่คงที่ เพราะสภาพสังคมและบริบททางสังคมเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ ดังนั้นทางที่ควรจะเป็นก็คือการ “ให้ความหมายใหม่” กับนวัตกรรมสังคมอย่างต่อเนื่อง โดยควรจะทำปีละครั้ง

นวัตกรรมสังคมคืออะไร

นวัตกรรมสังคมเป็นแนวคิดใหม่ ปรัชญาใหม่ เป็นสิ่งใหม่ วิธีการใหม่ แนวทางใหม่ นโยบายใหม่ โครงการใหม่ กระบวนการหรือรูปแบบใหม่ๆ ฯลฯ ที่ให้ความสำคัญกับสังคม โดยมุ่งหมายที่จะแก้ปัญหาหรือปรับปรุงเปลี่ยนแปลงสังคมไปในทิศทางที่ดีขึ้นกว่าเดิม ทั้งทางด้านสังคม เศรษฐกิจ การเมืองและสิ่งแวดล้อม โดยทั่วไป นวัตกรรมสังคมต้องเป็นไปเพื่อคนส่วนใหญ่ในสังคม แต่ก็สามารถทำเพื่อคนกลุ่มน้อยในสังคม ที่เป็นกลุ่มคนชายขอบของสังคม หรือชนชาติส่วนน้อยที่ไม่มีโอกาสเข้าถึงทรัพยากรของรัฐได้

การมองปัญหานวัตกรรมสังคมสามารถทำได้ในสองระดับ คือรูปธรรมและนามธรรม นวัตกรรมสังคมในระดับนามธรรม คือสิ่งใหม่ๆที่เป็นแนวคิดเชิงปรัชญาใหม่ๆ อาทิ ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ทฤษฎีหรือแนวคิดที่เกิดจากความคิดของนักวิชาการที่มองสังคมในรูปแบบใหม่ กรอบการมองสังคมในเชิงวาทกรรม วิธีวิทยาในการค้นหาความจริงแบบวงศาวิทยา รวมถึงการคิดจินตนาการเพื่อการนำไปแก้ปัญหา ซึ่งเป็นปัญหาใหม่ๆที่อาจจะนำมาซึ่งสิ่งใหม่ นวัตกรรมสังคมในระดับรูปธรรม เป็นกระบวนการสร้างความรู้แบบใหม่ กระบวนการคิดและกระบวนการทำงานแบบใหม่ เพื่อแก้ไขปัญหาสังคมและเปลี่ยนแปลงสังคมให้ดีขึ้นกว่าเดิม รวมถึงการนำนวัตกรรมใหม่ๆ มาใช้ในการเรียนการสอน หรือการหาแนวทางใหม่เพื่อแก้ไขปัญหาของคนที่ถูกกีดกันออกไปจากสังคม (Excluded) ตลอดจนการหาแนวทางใหม่ๆ เช่น การทำโซลาร์เซล การใช้พลังงานจากแสงอาทิตย์เพื่อประโยชน์ในการดำรงชีพและเพื่อพัฒนาการศึกษา เป็นต้น

นวัตกรรมสังคมให้อะไรกับโลกบ้าง

เนื่องจากสังคมมีการปรับเปลี่ยนอยู่ตลอดเวลา การเปลี่ยนแปลงอย่างมีนวัตกรรมคือการพัฒนารูปแบบความสัมพันธ์ที่ช่วยสร้างคุณค่าใหม่ให้กับคนในสังคม เพื่อให้มนุษย์มีความสัมพันธ์เท่าเทียมกันมากขึ้น ทั้งคนกลุ่มใหญ่หรือคนที่เป็นชนส่วนน้อย หรือเป็นคนชายขอบ หรือเป็นคนส่วนน้อยที่ถูกกีดกันออกไปอยู่รอบนอกของสังคม การเรียนการสอนแบบนวัตกรรมสังคมคือการทำความเข้าใจกับพื้นฐานของปัญหา และนำไปสู่การหาวิธีการใหม่ๆในการแก้ไขปัญหาได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น การหาความรู้เชิงทฤษฎีการนำความรู้ที่ได้ไปทดลองใช้ปรับประยุกต์ และสร้างสังคมแบบใหม่ที่ทำให้ผู้คนมีทุกข์น้อยลง มีความสุขมากขึ้น นวัตกรรมสังคมไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งใหม่อย่างเดียว แต่สามารถหยิบยืมกันได้ อาทิการมีส่วนร่วมอาจจะเป็นของใหม่ในบางสังคม ในขณะที่อาจจะเป็นสิ่งเก่าของอีกสังคมหนึ่ง ดังนั้นการต่อยอดความรู้จึงเป็นอีกวิธีการหนึ่งที่จะแสวงหาความแปลกใหม่ให้ในเวทีของนวัตกรรมสังคม

บัณฑิตที่พึงประสงค์ของวิทยาลัยนวัตกรรมสังคม

รูปแบบบัณฑิตที่ควรจะเป็นจากการเพาะบ่มโดยคณาจารย์ของวิทยาลัยนวัตกรรมสังคมคือบัณฑิต มหาบัณฑิตและดุษฎีบัณฑิต ที่มีความสามารถในการวิเคราะห์ คิดอย่างวิพากษ์วิจารณ์ได้ สามารถแยกแยะได้ว่าอะไรถูก อะไรผิด คิดเป็น คิดต่าง เปิดใจกว้าง และเคารพความเห็นของผู้อื่น สามารถค้นหาตนเองแทนที่จะค้นหาคนอื่น มีความสามารถในการคิดนอกกรอบและมีความสามารถในการบริหารนอกกฎบนพื้นฐานของความมีเหตุมีผลมีคุณธรรมและจริยธรรม

การส่งเสริมบัณฑิตของวิทยาลัยนวัตกรรมสังคม

คณาจารย์วิทยาลัยนวัตกรรมสังคมมีจุดเด่นคือการไม่สอนวิชาชีพเฉพาะทาง แต่สอนให้นักศึกษาสามารถบูรณาการและเชื่อมโยงความรู้ให้สามารถคิดอย่างเป็นเหตุเป็นผลได้ โดยการทำควบคู่กันไปทั้งทางด้านวิชาการและทางด้านจิตใจ คณาจารย์มีวิธีการสอนให้นักศึกษาสามารถคิดวิเคราะห์ วิจารณ์ ฝึกนักศึกษาให้ทำงานเป็นทีม เพราะสังคมในปัจจุบันจะเก่งคนเดียวไม่ได้ อย่างเช่นการสอนธุรกิจจะต้องสอนให้คนทำธุรกิจมีลักษณะสองด้านในตัวเอง คือ ด้านหนึ่งทำกำไร อีกด้านทำเพื่อสังคม และมีคุณธรรม จริยธรรม ดังนั้น คณาจารย์จึงควรพัฒนาตนเองด้วยการศึกษาต่อ พร้อมกับการทำงานวิจัยที่สอดคล้องกับการสร้างนวัตกรรมสังคม

นอกเหนือจากคณาจารย์ สิ่งที่จะสามารถทำให้เป็นบัณฑิตนวัตกรรมสังคมที่พึงประสงค์คือหลักสูตรและรายวิชาที่สอดคล้องกับการเปลี่ยนแปลงของสังคม และเป็นรายวิชาที่สามารถคาดการณ์ หรือทำนายความเป็นไปในสังคม ไม่ใช่รายวิชาที่ล้าสมัยและวิ่งตามสังคม เนื้อหาของหลักสูตรต้อง มีการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่องและทันเหตุการณ์ รายวิชาและคณาจารย์ผู้สอนต้องทันสมัย และสามารถชี้นำสังคมให้คิดถึงทางเลือกใหม่ๆ ในการหาทางออกให้กับปัญหาสำคัญๆ ของประเทศ เพื่อสร้างประโยชน์ให้กับผู้คน ชุมชนสังคมและประเทศชาติได้