รศ.วิทยากร เชียงกูล คณบดีกิตติคุณ วิทยาลัยนวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยรังสิต

นวัตกรรมสังคม (Social Innovation) คือ การคิดค้นและทำอะไรใหม่ในทางสังคม เป็นคำที่ใช้ทั้งในความหมายทั่วไป และในความหมายเฉพาะที่หมายถึง วิทยาลัยนวัตกรรมสังคม คณะหนึ่งในมหาวิทยาลัยรังสิตที่ก่อตั้งมา 10 ปีแล้ว มีการสอน การเรียน การวิจัย และผลิตบัณฑิตสาขาผู้นำทางสังคม ธุรกิจ และการเมือง ทั้งระดับปริญญาตรี โท เอก และบัณฑิตปริญญาโทสาขาจีนในระบบเศรษฐกิจโลก ออกไปหลายรุ่น รวมแล้วหลายร้อยคน

คำว่านวัตกรรม คนมักนึกถึงการคิดหรือประดิษฐ์อะไรใหม่ๆ ทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี แต่การจะแก้ไขปัญหาและพัฒนาทางเศรษฐกิจสังคมของประเทศได้อย่างแท้จริง ขึ้นอยู่กับการจัดองค์กรและการบริหารจัดการทางเศรษฐกิจ การเมือง สังคมอยู่มาก ดังนั้น คำว่านวัตกรรมสังคม จึงสำคัญไม่น้อยไปกว่านวัตกรรมทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี แม้จะเป็นเรื่องยากกว่าที่จะมองให้เห็นได้ว่าการคิดค้นหรือประดิษฐ์อะไรใหม่ๆทางสังคมคืออะไร แต่การหาทางทำให้คนในองค์กร ฉลาด คิดสร้างสรรค์ มีจิตสำนึก เป็นคนที่มีคุณภาพมากขึ้น เป็นปัจจัยที่สำคัญอย่างไม่ต้องสงสัย

อาจารย์ในมหาวิทยาลัยรังสิตกลุ่มหนึ่ง เช่น อาจารย์ชลธิรา สัตยาวัฒนา ผม ดร.อาทิตย์ อุไรรัตน์ รวมทั้งที่ปรึกษาภายนอก เช่น ดร.เอนก เหล่าธรรมทัศน์ ได้จัดตั้งวิทยาลัยนวัตกรรมสังคมขึ้นในปี พ.ศ. 2545 เพื่อสร้างหลักสูตรที่จะช่วยหาคำตอบให้กับปัญหาการพัฒนาสังคม เศรษฐกิจและการเมืองของประเทศ

ในช่วงนั้นประเทศไทยเพิ่งผ่านปัญหาวิกฤตเศรษฐกิจตกต่ำปี พ.ศ. 2540 มา รวมทั้งยังมีปัญหาด้านการเมืองและสังคมอยู่มาก เรามองว่าปัญหาวิกฤตของประเทศไม่ใช่เรื่องปัญหาทางเทคนิคในการบริหารจัดการทางเศรษฐกิจเท่านั้น แต่เป็นปัญหาที่จะต้องปฏิรูปเชิงโครงสร้างทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างเป็นระบบองค์รวมด้วย ดังนั้น ประเทศไทยจึงต้องการการมองใหม่ การคิดค้นหาคำตอบใหม่ๆ ที่กว้างขวางและลึกซึ้งมากกว่าการมองวิธีการมองและแก้ไขปัญหาแบบแยกเป็นส่วนๆ และใช้วิธีการแก้ไขปัญหาในเชิงเทคนิค เหมือนกับการซ่อมแซมเครื่องจักรชำรุด เป็นเรื่องๆ ไป

ปัญหาหนึ่งของระบบการศึกษาไทยคือ การจัดการเรียนการสอนแบบแยกเป็นส่วนๆ ตามวิชาเฉพาะทาง เหมือนกับการแบ่งงานกันทำในโรงงานอุตสาหกรรม และก็การสอนในแนวท่องจำและฝึกทักษะองค์ความรู้ในสาขาเฉพาะทาง อย่างไม่ค่อยมีการคิด วิเคราะห์ สังเคราะห์ และบูรณาการปัญหามิติด้านต่างๆ เข้าด้วยกันอย่างเห็นภาพใหญ่ทั้งหมด จึงทำให้ประเทศไทยผลิตบัณฑิตที่มีความรู้ทางวิชาการ วิชาชีพเฉพาะทางได้จำนวนหนึ่ง แต่ไม่ได้ผลิตปัญญาชนที่ควรรู้ทั้งเรื่องวิชาชีพเฉพาะทาง และมองภาพใหญ่ในเรื่องชีวิตและสังคม เช่น เรื่องประวัติศาสตร์ ปรัชญาเศรษฐกิจการเมือง ฯลฯ ที่มีอิทธิพลต่อการเปลี่ยนแปลงทางสังคมได้ด้วยในขณะเดียวกัน

วิทยาลัยนวัตกรรมสังคม ที่เริ่มจากการมีอาจารย์ชลธิรา สัตยาวัฒนา เป็นรักษาการคณบดี ได้เสนอหลักสูตรแรก คือ หลักสูตรปรัชญา การเมืองและเศรษฐศาสตร์ (PPE) ระดับปริญญาตรี ซึ่งเป็นการศึกษาสังคมศาสตร์แบบบูรณาการ ที่มหาวิทยาลัยเช่น แคมบริดจ์ ออกซฟอร์ด ก็เปิดมานานแล้ว เพื่อให้บัณฑิตมีความรู้รอบด้านที่จำเป็นในการเป็นผู้ปกครอง และเป็นผู้นำด้านต่างๆ หลักสูตรภาษาไทยที่ทางวิทยาลัยนวัตกรรมสังคมเปิด (ตามหลังหลักสูตรนานาชาติ) นั้น ปีแรกมีผู้สมัครมาเรียนเพียงราว 7 คนเพราะเราเป็นมหาวิทยาลัยเอกชน ซึ่งผู้เรียนต้องออกค่าหน่วยกิตเองทั้งหมดพวกเขาจึงนิยมเรียนวิชาชีพที่จะจบไปแล้วมีงานทำมากกว่า

เราได้ผลิตหลักสูตรปริญญาโทจีนในระบบเศรษฐกิจโลก และเพิ่มหลักสูตรปริญญาตรีสาขาผู้นำทางสังคม ธุรกิจ และการเมือง หลักสูตรผู้นำฯ นั้น ปรับปรุงมาจากหลักสูตรปรัชญาการเมืองและเศรษฐศาสตร์และหลักสูตรผู้นำฯ ในต่างประเทศ โดยมองเรื่องเศรษฐศาสตร์ การเมือง สังคม ธุรกิจ ในเชิงวิชาการประยุกต์มากกว่าวิชาการแบบคลาสสิก และเพิ่มวิชาการด้านบริหารจัดการ จิตวิทยาและพัฒนาตนเอง ปัญหาการพัฒนาประเทศ ที่คนจะเป็นผู้นำต่อไปควรรู้ ช่วงนี้ดร.อาทิตย์ อุไรรัตน์ ได้แต่งตั้งให้ผมเป็นคณบดี เราได้รับอาจารย์เพิ่มขึ้น รวมทั้งได้โอนอาจารย์ด้านสังคมศาสตร์จากคณะศิลปศาสตร์ ซึ่งสอนวิชาพื้นฐานให้นักศึกษาทุกคณะมาอยู่ในวิทยาลัยนวัตกรรมสังคมด้วย เพื่อทำให้วิชาด้านสังคมศาสตร์พัฒนาไปด้วยกัน

หลักสูตรผู้นำทางสังคม ธุรกิจ และการเมือง รับนักศึกษาได้เพิ่มขึ้นเป็น 40-50 คน จนถึง 70-80 คน ในปีต่อๆ มา และมาแทนที่หลักสูตรปรัชญา การเมือง และเศรษฐศาสตร์ คนที่สนใจหลักสูตรผู้นำฯ ส่วนหนึ่งคือพ่อแม่ที่แนะนำลูกมา ส่วนหนึ่งเป็นนักเรียนที่สนใจเรื่องปัญหาการเมือง สังคม มีนักเรียนม.6 ที่คะแนนดีเข้าข่ายขอทุนมหาวิทยาลัยได้เข้ามาเรียนปีละ 1-2 คน เราพยายามสอนให้นักศึกษาอ่านหนังสือ คิด วิเคราะห์ เข้าร่วมกิจกรรม สอบแบบอัตนัย และฝึกภาคปฏิบัติเพิ่มขึ้น รวมทั้งส่งเสริมให้พวกเขาเข้าไปร่วมกิจกรรมทางการเมืองสังคมของประเทศด้วย เราคิดว่าทั้งหลักสูตรและวิธีการเรียนการสอน คือนวัตกรรมทางสังคมประเภทหนึ่งในสังคมไทย ซึ่งมหาวิทยาลัยส่วนใหญ่มักเน้นหลักสูตรวิชาชีพเฉพาะทางและเน้นการบรรยายให้ท่องจำไปสอบ

ปีต่อๆ มาเราเปิดหลักสูตรปริญญาโท และปริญญาเอก สาขาผู้นำทางสังคม ธุรกิจ และการเมือง ซึ่งได้รับความสนใจจากนักธุรกิจ พนักงานบริษัท นักกิจกรรมทางการเมือง / สังคม ข้าราชการ คนทำงานสื่อมวลชน ฯลฯมากพอสมควร เพราะเป็นหลักสูตรใหม่แบบพหุวิทยาการที่ต่างไปจากหลักสูตรเฉพาะทาง และเป็นหลักสูตรแบบปีเดียวจบได้ ถ้าขยันเขียนวิทยานิพนธ์ (หรืองานค้นคว้าอิสระ) เนื่องจากคนที่มาเรียนปริญญาโท-เอก ส่วนใหญ่มีประสบการณ์การทำงานมาแล้ว และมาจากหลากหลายวงการ การเรียนการสอนเป็นแบบสัมมนาแลกเปลี่ยนที่ทั้งผู้สอนและผู้เรียนได้เรียนรู้จากกันและกันด้วย และทำให้มีการวิจัยเขียนวิทยานิพนธ์เพิ่มพูนองค์ความรู้ด้านนี้ออกมาจำนวนหนึ่ง

ในปีการศึกษา 2556 นี้ เราได้ปรับหลักสูตรปริญญาโท สาขาวิชาจีนในระบบเศรษฐกิจโลก เป็นสาขาจีนและอาเซียนในระบบเศรษฐกิจโลก โดยเน้นเรื่องเศรษฐกิจการเมืองสมัยใหม่มากขึ้น และทำหลักสูตรให้กะทัดรัด นักศึกษามีโอกาสเรียนจบได้เร็วขึ้น และได้เปิดหลักสูตรปริญญาตรีสาขาใหม่ ชื่อ การบริหารจัดการทางสังคม เป็นการผนวกวิชาแนวพัฒนาสังคมสังคมวิทยา สังคมสงเคราะห์ การบริหารจัดการองค์กร ฯลฯ เข้าด้วยกันเรื่องการบริหารจัดการทางสังคมเป็นเรื่องที่ประเทศไทยยังให้ความสำคัญน้อยและเราต้องการเข้าไปมีส่วนร่วมพัฒนาสังคมไทยให้เป็นธรรม มีประสิทธิภาพและพัฒนาได้อย่างยั่งยืนเท่าที่เราจะทำได้